Bartnictwo

W Polsce – tak jak na wszystkich terenach zamieszkanych przez Słowian – hodowla pszczół była szeroko rozpowszechniona. Bartnictwo to najstarsza dawna forma pszczelarstwa w Polsce. Polegała ona na chowie pszczół w dziuplach wydrążonych w drzewach czyli w barciach, bądź na wykorzystaniu rojów pszczelich osiadłych w naturalnych dziuplach drzew. Wykonanie tzw. wydzianie barci, w której pszczoły mogły założyć swoje gniazdo należało do bartników zwanych też bartodziejami (łac. mellifices), którzy stanowili kategorię ludności służebnej w Polsce w X-XIII wieku i mieli obowiązek corocznego dostarczania miodu i wosku jako daniny na rzecz władcy i kościoła. Warto wspomnieć, iż przy okazji świąt św. Walentego, Rocha czy Błażeja składano w kościołach woskowe wota.

Największą trudnością w pracy bartnika, wymagającą przede wszystkim dużej sprawności fizycznej było wydzianie barci, które wiązało się z pracą na wysokości od 2 do 20 m w żywym, rosnącym 100-300 letnim drzewie. Najczęściej pod barcie wykorzystywano sosny, dęby, lipy rzadziej zaś świerki bądź jodły. Barć dziano w miejscach, gdzie pień osiągał metr średnicy lub więcej, a prace te wykonywano wiosną. Bartnicy wspinali się na drzewa za pomocą tzw. leziw podwójnego sznura długości Barć oraz nasz znak bartny 30 m plecionego z konopi i lipowego łyka, do którego dowiązana była deseczka do siedzenia. Dopiero od poł. XVII w. bartnicy wykorzystywali do tego drabiny. Często drzewo, w którym wydziana została barć pozbawiano wierzchołka, aby spowodować zwiększenie jego grubości, a także by zapobiec złamaniu się drzewa.

Bartnik używał do dziania barci takich narzędzi jak: motyczka, piesznia i boczniczka (dłuta bartne), skobliczka, siekiera i świder. Otwór w drzewie wycinano zazwyczaj od południowej lub południowo-wschodniej strony. Miało to chronić przed wiatrami zachodnimi oraz nakłaniać pszczoły do wczesnego wychodzenia na pożytek. Wewnątrz, w górnej części dzieni przybijano małe deseczki, aby pszczoły mogły przyczepić do nich plastry.

Pszczoły w naszej celestynowskiej barci Deska, służąca do zamknięcia barci zwana była zatworem, dłużycą, płachą lub zatułą. W niej znajdował się wylot dla pszczół. W otwór wlotu wsadzano oczkas – zaciosany w klin kawałek drewna, który wpuszczany był do wnętrza barci aż do przeciwległej ściany i podtrzymywał plastry.

Bartnik sygnował własną barć osobistym znakiem tzw. ciosnem czy też klejmem (zob. „Hodowla pszczół”, Kraków, 1957). Znak ten widniał także na osobistych przedmiotach bartnika.

Tak wydziana barć schła przez 1-2 lat, a następnie wabiono do niej rój pszczół leśnych - borówek.

Barć na zimę ocieplano jedliną, zaś dla ochrony przed niedźwiedziami wieszano samobitnię – ciężką kłodę zawieszoną na sznurze obok barci. Również do obrony przed niedźwiedziami, a także do polowań na zwierzynę bartnicy - jako nieliczni w kraju chłopi - posiadali strzelby.


Działalność bartnika od czasów króla Kazimierza Wielkiego określały przepisy bartne, w myśl których był on wieczystym dzierżawcą boru tj. ok. 60 drzew bartnych, a także łąk i łęgów nadbrzeżnych. Bartnicy mogli handlować drzewami między sobą, a także przekazać je synom. Jeśli barcie nie były użytkowane przez okres 3 lat, dzierżawca tracił do nich prawo. Surowe kary wymierzane przez sądy bartne jak np. wygnanie z puszczy, groziły za kradzież miodu, zniszczenie cudzej barci czy zatarcie czyjegoś znaku bartnego.

Upadek bartnictwa w Polsce rozpoczął się pod koniec XVIII w., gdy postępowała eksploatacja lasów do celów
 przemysłowych. Natomiast władze zaborcze w I poł. XIX w., pod pretekstem ochrony lasów przed dewastacją, zabroniły Barć w Wigierskim Parku Narodowym uprawiania bartnictwa.

Praca bartnika polegała przede wszystkim na miodobraniu. Do podkurzania roju bartnik używał zubla czyli wysuszonej huby przymocowanej do kija. Następnie wycinał plastry miodu od dołu. Plastry ociekały z miodu na sitach (pozyskany miód nosił nazwę kapaniec) lub ubijano je w beczkach. Plastry zalewane potem były wodą, otrzymując sytę czyli miód pitny. Roztopioną woszczynę wyciskano i klarowano z niej wosk do produkcji np. świec.

Na podstawie:

Z.A. Skuza: Ginące zawody w Polsce ; Warszawa, 2008

http://pl.wikipedia.org/wiki/Bartnictwo

http://www.wigry.win.pl/bart.htm

http://www.interklasa.pl/portal/dokumenty/m037/bartnictwo.html

 

 

 

Joomla templates by a4joomla