Kowalstwo

Kowalstwo jest jednym z najstarszych i najbardziej niegdyś popularnym, a także najważniejszym rzemiosłem. Kowalstwo było cenione we wszystkich kulturach, którym znany był sposób na pozyskanie metalu. Także na ziemiach polskich był to jeden z najbardziej popularnych zawodów, o czym świadczyć może powszechność nazwiska Kowalski.

Żelazo na ziemiach polskich znane było od ok. 750 roku p.n.e., ale ślady produkcji pochodzą z VI-V w. p.n.e. Hutnictwo świętokrzyskie zalicza się do największych w Europie. Wykorzystywano tam proces dymarski, będący pierwowzorem pieca hutniczego. Dymarka była początkowo wyłożonym gliną zagłębieniem w ziemi, w którym z rudy produkowano żelazo. Na warstwę rozżarzonego węgla drzewnego sypano kawałki rudy żelaza i przykrywano drugą warstwą węgla drzewnego. Powietrze wdmuchiwano za pomocą miechów. Ruda ulegała utlenieniu i powstawała masa tzw. łupa lub łupka. Po przekuciu lupy otrzymywano stosunkowo czyste żelazo.

We wczesnym średniowieczu kowale sami przygotowywali sobie surowiec w dymarkach, w wiekach późniejszych korzystali z usług kuźników, którzy wytapiali żelazo w kuźnicach, zaś od XIX w. żelazo pochodzi z hut. Z powodu wysokiej ceny jednak, kowale korzystali najczęściej ze złomu żelaznego – szmelcu.

Miejscem pracy kowala jest kuźnia. Jeśli chodzi o wyposażenie kuźni, nie zmieniło się ono zasadniczo od XVI do XIX wieku. Kuźnia stanowiła osobny budynek przy drodze na skraju wsi bądź poza wsią, przy szlakach komunikacyjnych. Integralną częścią budynku było palenisko z kamienia lub cegły wylepionej gliną. Z paleniskiem połączony był miech kowalski. Pośrodku stał pień z kowadłem. Pod ścianami zaś umieszczano rozmaite narzędzia: młotki, kleszcze, przebijaki, kształtowniki, podcinki, gwoździownice. Ciało kowala chronił fartuch i rękawice. Podstawowym materiałem kowalskim jest żelazo (starożytni Grecy, Rzymianie i Etruskowie wykuwali wiele przedmiotów użytkowych także z brązu, miedzi i srebra). Wyposażenie kuźni w okresie przeduwłaszczeniowym było raczej skromne z powodu wysokiej ceny żelaza. Wykonywano więc narzędzia drewniane, a tylko ich główną część kuto z metalu.

Zmiany w wyposażeniu kuźni przyniósł dopiero napływ narzędzi produkowanych przez przemysł maszynowy. Pojawiły się wtedy specjalistyczne młotki, giętarki oraz przenośne kotliny zastępujące miechy.

We wczesnym okresie praca kowala była ciężka i żmudna, połowę czasu bowiem poświęcał on na przecięcie żelaza na mniejsze kawałki za pomocą majzla – grubego stalowego dłuta i młota. Po I wojnie światowej pojawiło się żelazo w tzw. formatach. Możliwość wyboru odpowiedniej wielkości kawałka surowca oszczędzało czas i siły kowala. Głównym paliwem stosowanym w kuźni był węgiel drzewny, a także kora brzozowa, po I wojnie zaś zaczęto używać węgla kamiennego, po II zaś – koksu.

Kowale produkowali metalowe narzędzia pracy, a to z kolei decydowało o postępie cywilizacji. Rzemiosło to trudniło się ręcznym kształtowaniem metali - kuciem metalowych przedmiotów różnej wielkości i w różnych kształtach. Kowal to także podkuwacz koni. Obowiązkowym w kuźni był zestaw do podkucia koni, składający się z młotka widłaka do wyciągania hufnali, pilnika zdzieraka do wyrównywania kopyta, obcęgów, noża lub struga do kopyt, narzędzi do pielęgnacji, czyszczenia, obcinania itd.

Kowalstwo dość szybko wyodrębniło się z grupy rzemiosł domowych, dzieląc się na wiejskie i miejskie. Wraz z rozwojem miast, z kowalstwa zaczęło wyodrębniać się ślusarstwo, nożownictwo, gwoździarstwo, iglarstwo, czy płatnerstwo. W miastach zakłady kowalskie upadały od połowy XIX w., ustępując miejsca zakładom przemysłu metalowego.

Na wsiach, z kolei, kowalstwo przeżywało gwałtowny rozwój w XIX wieku, kiedy nastąpił wzrost zamożności chłopów i tym samym zwiększył się popyt na wyroby kowalskie, w tym także na znane już od XVI w. wyroby artystyczne. Popularne były metalowe elementy pojazdów jak np. okucia dyszla, śnic, stelwagi; drewniane klamki zamieniono na ozdobne metalowe, a zatem wykonywano z metalu zarówno przedmioty służące ozdobie jak też użytkowe.

Obecnie kowalstwo zastąpiła metaloplastyka. Obecnie na terenie Polski działa około tysiąca firm związanych z szeroko rozumianą metaloplastyką. Istnieje Stowarzyszenie Polskich Artystów Kowali. Odbywają się Ogólnopolskie Warsztaty Kowalskie i Ogólnopolskie Targi Sztuki Kowalskiej, a nawet Międzynarodowe Pokazy Kucia Artystycznego. Panuje moda na kute ogrodzenia, kraty, lampy itp.

Na podstawie:

Zbigniew Adam Skuza: Ginące zawody w Polsce, Warszawa: Muza, 2008.

http://www.uni-met.pl/kowalstwo/uminet/historia.html http://pl.wikipedia.org/wiki/Kowalstwo

Joomla templates by a4joomla